Ogłoszenia - Przedszkole Bajka

Ogłoszenia

SPRAWY BIEŻĄCE

- PONIŻEJ można poczytać lub na stronie internetowej- Króliczki- ogłoszenia -co to jest GOTOWOŚĆ SZKOLNA- co składa się na nią i ROZWIJANIE GOTOWOŚCI  DO PISANIA- czyli czego wymaga się od pierwszoklasisty i jak wspólnie- rodzice i nauczyciele- mogą pomóc dziecku przez ostatni rok w przygotowaniu się do start w szkole,

Podsumowując całoroczne osiągnięcia dzieci: 12 czyta, połowa doskonale radzi sobie z aktywnościami matematycznymi oraz ma dobrze rozwiniętą mięśnie dłoni- precyzyjnie kreślą szlaczki z drugą połową należy prowadzić równolegle- w przedszkoli i w domu- dodatkowe ćwiczenia w w/w zakresach. U wszystkich dzieci rozwijać inteligencję emocjonalną- panowanie nad emocjami, dokonywanie wyborów, wchodzenie w relacje z rówieśnikami i dorosłymi, umiejętność radzenia sobie w sytuacjach nowych, trudnych, konfliktowych oraz wdrażać do jeszcze większej samodzielności w samoobsłudze i dbałości, pilnowanie własnych rzeczy.

PROSZĘ ZGŁOSIĆ NAUCZYCIELCE OSOBY, KTÓRE NIE BĘDĄ MOGŁY BYĆ:  

19.05  W BCK –DZIEŃ RODZINY I

 23.05 W KOŚCIELE ŚW. FILIPA NERI


 CZEKAJĄCE NAS UROCZYSTOŚCI I ICH ORGANIZACJA:

- 19.05.19- niedziela-Dzień Rodziny- występ w BCK od 10.00-12.00,  

–17.05.19 w piątek- Rodzice zabierają do domu przedszkolne stroje KASZUBSKIE,( dla dziewczynek proszę o białe rajstopki).         W niedzielę przebrane dzieci przychodzą z rodzicami, do BCK i są pod ich opieką- występujemy jako ostatni- po „Motylkach” 6l (gdy oni schodzą ze sceny- my się zbieramy). Po występie, obok kasy, rodzice przebierają dzieci w prywatne ubrania. 

 

- 20.05.19-poniedziałek-10.00-Marsz na Bytów-uroczystość ogólno miejska, w której występujemy na dziedzińcu zamkowym w strojach Kaszubskich- dziewczynki potrzebować będą białe rajstopki.

 

- 22.05.19- środa- autokarowa wycieczka do Muzeum Szkoły Polskiej w Płotowie. Wyjazd około 9.00, pobyt do 12.30- czyli w Bytowie około 13.00. Dzieci zabierają jakieś swoje kanapki, smakołyki jak na wycieczkę do Stryszej Budy,

ZGODY NA WYJAZ DZIECKA NA 2 WYCIECZKI-do podpisu u nauczycielki w grupie- RODO,

- 23.05.19- czwartek- popołudniowy występ Kaszubski w kościele św. Filipa Neri- Koncert dla Mam. Zbiórka przy zakrystii 18.30, przebieranie dzieci w stroje Kaszubskie, występ o 18.40. Po występie, przebieramy dzieci w ubrania prywatne, idziemy do domu,

 

- 02.06.19-niedziela- Festyn Rodzinny od godz. 10.00 - 13.00  na placach przedszkolnych.  Każda grupa otrzymała swoje zadania:

- przygotowanie 5 ciast do kawiarenki,

- obsługę grilla w określonym czasie- 2 osoby, my 9.30- 10.10,

- pomoc rano w rozstawianiu stołów i krzesełek na placu,

- pomoc po imprezie – chowanie sprzętów do przedszkola,

- w dalszym ciągu zbieramy gadżety na loterię fantową, do tej pory 2 osoby przekazały fanty (zabawki, sprzęty sportowe, gadżety reklamowe, przybory papiernicze, vouchery itp.,

- pokaz taneczny dziewczynek chodzących na zajęcia dodatkowe,

- propozycje dodatkowych atrakcji -np. klocki Lego, motocykliści, wata cukrowa, promocja Nadleśnictwa, itp.- inne propozycje mile widziane,

  1.  Osoby, które mogą upiec (nie kupić) ciasto proszę o zapisanie się na liście (może też jakie ciasto) i przyniesienie w niedzielę rano do kawiarenki.
  2. Nasza grupa obsługuje grilla od 9.30-10.10. (rozstawienie, rozpalenie, pieczenie, pracownik przedszkola- sprzedaje),  2 chętni zapisują się.
  3.  Osoby, które mogą pomóc w rozstawianiu i chowaniu stolików i krzeseł przed i po imprezie też zapisują się na liście 

W trakcie Festynu Rodzice są odpowiedzialni za dziecko. Jest to święto i czas dla Rodziny.     

-05.06.19-(środa) DZIEŃ DZIECKA wyjazd ok. 9.30 do Stryszej Budy- Parku Gigantów. Powrót około 15.00- na miejscu. Zgłosić nauczycielce osoby mające chorobę lokomocyjną!!!   Śniadanie jemy po przyjeździe – w Parku Gigantów.

Zabrać- strój swobodny- „na cebulkę”+ ubrania na zmianę (bluzka i spodnie- w razie potrzeby), pełne buty- sportowe, prowiant –kanapki jak na piknik- nie landrynki, twarde cukierki,  mogą utknąć w gardle, ani czekoladki,(mdlą podczas drogi, a jedziemy w jedną stronę ok. 1 godz.) napój- najlepiej woda, sok owocowy- plastikowy pojemnik.  Odbiór dzieci ok. 15.00 z terenu ogrodu przedszkolnego po zgłoszeniu nauczycielce i oddaniu kolorowej chusty (względy bezpieczeństwa).

 

- 07.06.19.- piątek-Przegląd Twórczości Dziecięcej- występ Kaszubski w BCK w godzinach pracy przedszkola- dla dziewczynek proszę o białe rajstopki,

- 17.06.19- poniedziałek- ) Zakończenie Roku Szkolnego- uroczystość tylko dla dzieci. Jeżeli chodzi o poczęstunek- proszę o przyniesienia rano np. ciasto, słodycze, owoce, napoje, lody itp.

 

- 20.06.19. Boże Ciało -21.06.19- po Bożym Ciele- grupy łączone.

Pracujemy do końca czerwca.

 

Wakacyjny dyżur – lipiec- „Ceramika”, sierpień-  w naszym przedszkolu.  Chętnych proszę zgłaszać P. Ewie.

We wrześniu awansujemy do grupy IV -TYGRYSKI (na piętrze, pierwsza sala na prawo do schodów). Planujemy książki pomocnicze- „Plac Zabaw” 6l- cena - 132,00 - można wpłacać u P. Ewy ratami lub całą kwotę (płatność Wydawnictwu- II połowa sierpnia).

- płyty CD ze zdjęciami z życia przedszkolnego - 2 kopie A, B- takie same

 – prośba od rodziców, by oddawać płyty po skopiowaniu, na tablicę dla rodziców, bo jest ich mało!!!

 

Dziękuję za całoroczną współpracę.

Gotowość do szkoły

   Gotowość szkolna to inaczej stopień rozwoju dziecka niezbędny do podjęcia obowiązków związanych z rozpoczęciem nauki w szkole. To zespół tych cech psychofizycznych ukształtowanych w okresie pierwszych 5 lat życia, które umożliwiają dziecku przystosowanie się do nauki w szkole.

        Dojrzałym do podjęcia nauki szkolnej jest dziecko, o takim stopniu rozwoju, który umożliwi mu naukę czytania, pisania i liczenia, przystosowanie się do wymagań szkoły, zgodne współżycie z grupą rówieśniczą i kontynuowanie z powodzeniem nauki w pierwszej klasie.

     Za kilka miesięcy początek roku szkolnego. Dzieci   przekroczą progi podstawówek. Rozpoczęcie nauki będzie punktem zwrotnym w ich życiu. Starsze przedszkolaki z utęsknieniem czekają dnia, kiedy będą już uczniami. Chodzenie do szkoły wiążą tylko z przyjemnymi przeżyciami. W swoich marzeniach widzą siebie z tornistrem na plecach. Nie mogą się doczekać kiedy usłyszą pierwszy dzwonek, kiedy z przedszkolaka przeobrażą się w pierwszoklasistę. Wejście w świat szkolny jest przez dzieci idealizowane. Natomiast pedagodzy i psycholodzy wiedzą, że przyjęcie nowej roli społecznej –  roli ucznia, to poważny wysiłek. Wynika to z obszernych wymagań stawianych przed dziećmi już na początku drogi edukacyjnej.

Pierwszoklasista musi:

-rano wstawać, by przybyć punktualnie na lekcje,

-przestrzegać szkolnego regulaminu funkcjonowania,

-skupić się na lekcjach,

-z uwagą słuchać poleceń,

-precyzyjnie wykonywać zadania,

-przyswajać wiele nowych informacji,

-pamiętać o zadanych pracach domowych,

-nauczyć się czegoś z dnia na dzień,

-umieć mobilizować się po porażce,

-być odpornym na stres,

-podołać dużemu wysiłkowi fizycznemu,

-szybko zaadaptować się w zespole rówieśniczym,

-orientować się w nowym, szkolnym otoczeniu,

-sam dbać o swoje rzeczy i pamiętać o nich!

To podstawowe wymagania szkolnego kanonu. Sprosta im tylko dziecko, będące na takim etapie rozwoju, na którym możliwa jest metamorfoza z przedszkolaka w ucznia. A jak wiadomo nie wszyscy rozwijają się jednakowo. Wystarczy przyjrzeć się dzieciom pięcioletnim, aby zauważyć, że charakteryzują się one zróżnicowaną dynamiką dojrzewania. Jedne z nich potrafią dodawać na konkretach, inne nie znają jeszcze nazw liczebników. Jedne bawią się w grupie, inne zupełnie nie współpracują z rówieśnikami. Jedne długo w skupieniu wykonują zadania, inne szybko rezygnują. Podobnych biegunowości można by mnożyć. Taka różnorodność dziecięcych możliwości nie jest bez znaczenia dla przyszłych losów edukacyjnych. Powstaje więc tu pytanie: Czy wszyscy oni są gotowi, wrażliwi i podatni na oddziaływania szkolne? Aby rozwiać swoje wątpliwości należy sprawdzić, czy są przygotowani do podołania nowym wyzwaniom. W tym celu należy przeprowadzić ocenę stopnia gotowości szkolnej dzieci. Tylko dzięki odpowiednio wcześnie przeprowadzonej diagnozie, będzie czas na podjęcie działań korekcyjnych. Im wcześniej je podejmujemy, tym bardziej będą one skuteczne i przyjazne dziecku. Czas poświęcony na wspomaganie rozwoju, pomoże uchronić je przed wieloma rozczarowaniami edukacyjnymi.

        Studium indywidualnego przypadku w zakresie gotowości szkolnej, pozwoli określić poziom funkcjonowania fizycznego, umysłowego, psychicznego i emocjonalno – społecznego. Ustalimy w ten sposób, czy występuje równowaga między wymaganiami stawianymi przez szkołę, a możliwościami rozwojowymi dziecka. Dowiemy się czy kompetencje, które posiada dziecko pozwolą mu przyjąć na siebie rolę ucznia i odnosić w szkole sukcesy- co wpływa mobilizująco.

      Należy pamiętać, że o gotowości edukacyjnej nie decyduje wiek, nazywany często „złotym wiekiem dziecka”. Jest on tylko umowną granicą między poszczególnymi okresami rozwojowymi, gdzie większość dzieci jest gotowych do rozpoczęcia nauki szkolnej. Może się zdarzyć, że metrykalny sześciolatek w zakresie rozwoju umysłowego i fizycznego będzie na poziomie pięciolatka. Co oznacza, że treści programowe prezentowane na lekcjach będą mu zupełnie obce, a siedzenie w ławce nie do zniesienia. Natomiast inny sześciolatek może rozwijać się nieco szybciej. Wszystko będzie dla niego łatwe, a może nawet zbyt łatwe. Liczne badania pokazują, że w grupie 5 i 6 – latków występują znaczne różnice indywidualne, sięgające nawet czasami kilku lat.

       Objawami słabej gotowości szkolnej u dziecka 5 – letniego są:

-obniżona sprawność ruchowa dziecka – niezgrabnie biega, skacze, ma trudności z rzucaniem i chwytaniem piłki,

-trudności z precyzyjnym wykonywaniem codziennych czynności – zawiązywaniem na kokardkę sznurowadeł, zapinaniem guzików, posługiwaniem się nożyczkami,

-słaba orientacja w schemacie ciała z ustaleniem stron prawej i lewej, kłopoty z określeniem kierunku na prawo, na lewo, od siebie, przed, za sobą,

-trudności z odwzorowywaniem figur, np. rombu, kwadratu, prostokąta,

-trudności z wyodrębnianiem elementów z całości, a także łączeniem ich w całość, (budowanie z klocków, układanie mozaiki wg wzoru),

-niedostrzeganie szczegółów różniących dwa obrazki,

-trudności w orientacji w czasie, w określaniu dni tygodnia, pór roku, miesięcy,

-trudności z odtwarzaniem prostej melodii i rytmu,

-trudności z zapamiętywaniem wierszyków, tekstu opowiadania, treści,

-nieprawidłowa wymowa, wady wymowy,

-trudności w różnicowaniu głosek podobnych (s-z, w-f, b-p),

-zaburzenia słuchu fonematycznego, analizy i syntezy wyrazów (rozdzielanie na części składowe i łączenie w całość  np. l -a -s, =las,

-trudności w rozpoznawaniu liter podobnych kształtem m-n, l-t, b-d-p,

-trudności w opanowywaniu nauki czytania.

    Te niekorzystne objawy, obejmujące sfery percepcyjno –motoryczną i poznawczą, znacznie ograniczają dojrzałość dziecka do podjęcia obowiązku szkolnego.

     To, że w diagnozie gotowości szkolnej dziecko wypadło słabo, wcale nie oznacza że jest gorsze od rówieśników. Ono ma po prostu swoją, indywidualną, może nieco wolniejszą dynamikę rozwoju. Bo jak zwykła mawiać znawczyni natury przedszkolaka E. Gruszczyk – Kolczyńska:

„Ludzie są podobni do jabłoni. Są papierówki, których owoce szybko dojrzewają i jabłonie, które rodzą jabłka zimowe. Te drugie też są smaczne, ale trzeba na nie troszeczkę poczekać.”                                

PIĘCIOLATEK

Rozwój społeczny i emocjonalny

- bawi się zgodnie z innymi

- rzadziej obraża się, złości, płacze,

-rzadziej odchodzi od grupy,

-potrafi ocenić przyczyny reakcji emocjonalnych oraz przewidzieć zachowania związane z wyrażanymi emocjami

-bawi się w grupie, jest zapraszany do wspólnej zabawy,

-zaczyna przejmować się uczuciami innych, pocieszać, pomagać, okazywać współczucie,

-mniej skarży,

-bez interwencji dorosłego przeprasza inne dziecko,

- stosuje się do poleceń skierowanych przez nauczyciela do całek grupy,

- ma znacznie mniejszy lęk separacyjny i szybciej wycisza się po odejściu rodziców,

- zaczyna przewidywać reakcje dorosłych na skutki swojej działalności,

- zależy mu na pochwale,

-stara się kończyć rozpoczętą pracę,

- zaczyna próbować pokonywać trudności,

 

Rozwój fizyczny i motoryczny:

- wspina się na drabinki,

- bawiąc się w chowanego, wchodzi pod meble,

-huśta sie na huśtawce (większość pięciolatków może nauczyć się samodzielnego rozhuśtania się),

-skacze na dwóch nogach przed siebie,

-skacze na jednej nodze w miejscu,

-skacze przez około 15 sekund z zamkniętymi oczami, nieruchomo na obu nogach, raczej nie chwiejąc się,

- może utrzymywać równowagę przy pomocy rąk,

- przechodzi nie wypadając z trasy, po wąskiej dróżce o szerokości około 25 cm,

-robi trzy przysiady samodzielnie,

-kopie piłkę, chwyta i rzuca nią,

- dość szybko, bez trzymania się poręczy, wchodzi i schodzi ze schodów naprzemiennie,

-samodzielnie rozbiera się dość płynnie,

- zakłada kurtkę, szalik, czapki i buty,

-samodzielnie je łyżką, widelcem, raczej nie posługuje się nożem,

-pije z kubka,

- sprząta ze stołu,

- potrafi umyć i wytrzeć ręce, buzię,

-dość sprawnie łączy klocki typu lego, i buduje z nich proste obiekty,

-wylepia z plasteliny narysowane kontury, robi kulki, wałeczki,

- lepi z plasteliny proste kształty przestrzenne- figury (owoce, warzywa, ludziki),

-nawleka korale na żyłkę,

- przykleja naklejki (jeszcze nierówno i nie we wskazanym miejscu).

- przecina nożyczkami papier, tnie po prostej,

-drze papier na małe kawałki, i wykleja nim kontury,

-prawidłowo trzyma ołówek, podczas rysowania opiera przedramię o stół, a drugą ręką przytrzymuje kartkę,

- rysuje linie pionowe, poziome i ukośne,

- odwzorowuje koło, krzyżyk, kwadrat, trójkąt, trapez,

-koloruje obrazki,

-wypełnia kolorem kontury, ale wychodzi poza kontur,

-rysuje obrazek zgodny z podanym tematem,

-maluje kredkami, farbami, używając pędzla, patyka i innych przyborów,

 

Rozwój intelektualny:

- prawidłowo wymawia głoski,

-nazywa przedmioty, czynności, sytuacje, potrafi je opisać przy pomocy przymiotników,

- wypowiada się zdaniami,

-potrafi przedstawić przebieg zdarzenia, opisać, co się stało, co mu dolega, dlaczego płacze, cieszy się, co zdarzyło się w przedszkolu,

-rozumie treść prostych i krótkich poleceń,

-rozumie podstawowe pojęcia dotyczące sytuacji w grupie, w domu, w przedszkolu,

- pyta o nieznane słowa, chce je zrozumieć,

- potrafi różnicować kształty liter drukowanych, cyfr, podstawowych figur geometrycznych,

- rozróżnia barwy i odcienie barwne,

-zna nazwy kolorów i poprawnie stosuje je w odniesieniu do barw podstawowych,

-potrafi budować proste budowle według wzoru,

-potrafi odwzorować kwadrat z narysowaną przekątną,

-spostrzega od 5 do 8 różnic między podobnymi obrazkami,

-spostrzega podstawowe części człowieka

- rozumie czytany tekst,

-w wyuczonym wierszu odtwarza rymy

- zna i różnicuje pory roku,

-potrafi różnicować pod kątem podobieństw,

- potrafi klasyfikować ze względu na dwa, trzy kryteria,

-definiuje rzeczy, biorąc pod uwagę ich funkcje,

- myśli często w sposób skojarzeniowy.

Gotowość szkolna i jej zakresy.

Przedszkole obejmuje dzieci w okresie życia, który ma decydujące znaczenie dla ich rozwoju i spełnia coraz większą rolę w nowoczesnym systemie edukacji.

Program wychowania przedszkolnego postuluje prawidłowy rozwój dziecka wychowywanego w zespole poprzez kształtowanie postaw, przekonań, zainteresowań, wyrabianie umiejętności i sprawności oraz poszerzanie zasobu wiedzy.

Rosnące wymagania stawiane dzieciom od trzeciego roku życia pozwoliły na rozłożenie przygotowania ich obowiązków szkolnych na lata poprzedzające wstąpienie do klasy I.

Realizacja ujednoliconych wymagań sformułowanych w programie wychowania w przedszkolu może sprawiać pewne trudności nauczycielom tej placówki, bowiem dzieci są do niej zapisywane po ukończeniu trzeciego roku życia lub w latach późniejszych. W związku z powyższym wynika problem dojrzałości szkolnej dzieci mających za sobą różny czasowo staż przedszkolny.

Praca nad przygotowaniem do szkoły wiąże się z poznaniem możliwości każdego wychowanka i ocenianiem go według szeroko rozumianych kryteriów stopnia dojrzałości szkolnej. Zagadnienie dojrzałości szkolnej nie jest jednak jednoznacznie interpretowane, a liczne badania wskazują na jego wieloaspektowość.

Dojrzałość szkolna, gotowość szkolna, przygotowanie do szkoły to terminy używane raczej zamiennie. Podstawę zróżnicowania tych pojęć może stanowić zarówno rozumienie samego procesu dojrzewania, jak też roli uczenia się w procesie rozwojowym.

W pierwszym przypadku wychodzi się z założenia, że dokonujące się w dziecku zmiany rozwojowe mają charakter spontaniczny i wiążą się z dojrzewaniem. Kierowanie rozwojem przypisuje się tu złożonemu mechanizmowi biologicznemu, jakim jest dojrzewanie, dojrzałość zaś traktuje się jako moment charakteryzujący się wrażliwością na oddziaływania zewnętrzne, które mogą modyfikować i kierunek, i dynamikę zmian, jakie zachodzą w rozwoju.

W drugim przypadku zakłada się, że istnieje możliwość ćwiczenia, kształtowania pewnych właściwości dziecka, stwarzająca szansę osiągnięcia dojrzałości szkolnej. W tym przypadku zwraca się zwraca się uwagę na moment przygotowania czy gotowości do podjęcia zadań szkolnych.

Ze względu na to, że dojrzałość szkolna jest zawsze wynikiem dwu procesów rozwojowych: dojrzewania i uczenia się, w literaturze pedagogicznej i psychologicznej rozważana jest ona w dwóch aspektach: statycznym i dynamicznym. W aspekcie statycznym jest to moment równowagi między wymaganiami systemu nauczania początkowego a możliwościami rozwojowymi dziecka. W ujęciu dynamicznym dojrzałość szkolna to długotrwały proces przemian psychofizycznych, który prowadzi do przystosowania się dziecka do nauki szkolnej.

Przygotowanie dzieci do rozpoczęcia nauki należy rozważać w znaczeniu szerokim i wąskim. Szeroko rozumiane przygotowanie dziecka do szkoły rozpoczyna się wcześnie. Jest to kształtowanie osobowości dziecka, jego zdolności poznawczych i operacji umysłowych ( porównywanie, uogólnianie, analiza i synteza) oraz postaw moralno- społecznych i charakteru. Wiąże się ono z nadawaniem działalności dziecka charakteru poznawczego, ze stymulacją jego rozwoju poprzez uczenie się, pojmowane jako zdobywanie różnorodnych doświadczeń. W znaczeniu wąskim jest to zdobywanie wiadomości i umiejętności bezpośrednio związanych z wymaganiami szkoły, jak np. czytanie czy pisanie.

Mówiąc o dojrzałości szkolnej mamy zazwyczaj na myśli taki stopień rozwoju dziecka, który pozwala na podjęcie obowiązków szkolnych.

Podstawowym przejawem dojrzałości fizycznej jest „ dobry stan zdrowia, odporność na choroby i zmęczenie, sprawność narządów zmysłów i narządów artykulacyjnych oraz ogólna sprawność ruchowa i manualna, która związana jest z dobrą orientacją przestrzenną, a także koordynacją i pamięcią wzrokowo –ruchowo – słuchową.

Nieodzowna jest również równowaga uczuciowa, która jest warunkiem zdrowia psychicznego i osiągnięcia dojrzałości emocjonalna.

Podstawowym elementem dojrzałości psychoruchowej jest umiejętność przetwarzania statycznego obrazu graficznego ( liter, wyrazów) na obraz dźwiękowy ( głosek, słów) oraz obu tych obrazów na obraz ruchu.

Do osiągnięcia tej umiejętności niezbędny jest określony poziom pamięci wzrokowej i słuchowej.

Natomiast o emocjonalno- społecznej dojrzałości dziecka świadczy jego stopień samodzielności i umiejętności nawiązania kontaktu z nauczycielem i rówieśnikami, orientacja w nowym środowisku, a także pewna równowaga uczuciowa i opanowanie, będące podstawą zdyscyplinowania i umiejętności współżycia w zespole szkolnym.

Dziecko społecznie dojrzałe cechuje obowiązkowość, wytrwałość, wiara we własne siły, umiejętność podporządkowania się wymaganiom nauczyciela, a także wrażliwość na jego opinię i ocenę oraz ocenę rówieśników, umiejętność współdziałania z nimi.

Dojrzałość wolicjonalno - działaniowa objawia się w działaniu ukierunkowanym na cel, wykonywaniem określonego zadania do końca, podejmowaniem niektórych zadań z własnej inicjatywy.

Przygotowanie dzieci do szkoły jest równoznaczne z posiadaniem przez nie pewnych sprawności umysłowych ( intelektualnych ). Jak widać z wyżej przedstawionego przeglądu cech, które charakteryzują dziecko zdolne do podjęcia nauki w szkole, poszczególne sfery rozwoju przenikają i warunkują się wzajemnie.

Obecnie w naukach pedagogicznych dojrzałość szkolną ujmuje się dynamicznie, traktując ją jako długotrwały proces przemian psychofizycznych, który prowadzi do przystosowania się dzieci do szkolnego systemu nauczania początkowego.

Osiągnięcie stanu pełnej gotowości szkolnej pozwala nie tylko na rozpoczęcie nauki w szkole, ale także na twórcze podejście do nowej roli ucznia.

Należy jednak pamiętać, że składa się na to ogół doświadczeń życiowych dziecka, wiedza, umiejętności i wzory postępowania, ukształtowane w ciągu kilku lat życia poprzedzających rozpoczęcie nauki w szkole.

Rozwijanie gotowości do nauki pisania

WSTĘP

             Pisanie to niewątpliwie podstawowa umiejętność potrzebna dziecku, aby mogło rozpocząć naukę w szkole. Zanim dziecko zacznie sprawnie wykorzystywać tę umiejętność ma przed sobą długą drogę.

Musi sobie zdawać dobrze sprawę z tej struktury, poznać elementy składowe, sposoby realizacji składających się na nią różnych czynności. Umiejętności tych bowiem dziecko nie dziedziczy  ani nie może ich opanować spontanicznie, musi je sobie przyswoić od dorosłych

Pracując z dziećmi w przedszkolu musimy pamiętać, że tak naprawdę od nas dorosłych zależy, czy droga ta będzie prostą i szeroką aleją, a nauka pisania przyjemnym po niej spacerem, czy też wąską ścieżką, po której będzie kroczyło się z trudem.

I    Proces pisania dziecka w wieku   przedszkolnym

1.1.         Pojęcie pisania

Uczenie się  pisania to przede wszystkim uczenie się nowego języka, które zajmuje  w życiu i rozwoju dziecka równie ważne miejsce jak czytanie.

M. Tyszkowa twierdzi, iż pisanie to „ skomplikowany proces angażujący wielorako różnorodne czynności dziecka: sensoryczne (wzrokowe, słuchowe, kinestetyczne), ruchowe (artykulacyjne oraz złożone manualne), poznawcze (pamięciowe, spostrzeżeniowe itp.), a przede wszystkim złożone czynności umysłowe”. [1]     

Według M. Radwiłowiczowej pisanie jest to odtwarzanie przez rękę ludzką przy pomocy ruchu narzędzia na podkładzie znaków posiadających znaczenie dla tego, który je pisze.[2]

T. Wróbel przez pisanie rozumie wykonywanie określonych ruchów (strona motoryczna), dzięki którym kreśli się litery połączone w wyrazy (zapamiętane kształty liter są ściśle powiązane z wyobrażeniami słuchowo- wzrokowym, głoska- litera, wyraz ). [3]

Zdaniem M. Cackowskiej pisanie wymaga na wstępie uświadomienia sobie słów i zdań, które mają być napisane, następnie przeprowadzenia ich dokładnej analizy słuchowej w celu przełożenia na system dźwięków (fonemów), przyporządkowania im odpowiednich liter (grafemów), wreszcie zapisania ich za pomocą ruchów ręki z użyciem narzędzi pisarskich.[4]

M. Dmochowska twierdzi, iż pisanie polega w początkowej fazie na odwzorowywaniu, czyli wiernym i dokładnym odtwarzaniu graficznym liter

i wyrazów z modelu przedstawionego dziecku przez dorosłego.[5]

1.2. Etapy procesu pisania w przedszkolu

Proces przygotowania dziecka do nauki pisania jest procesem długofalowym, złożonym z wielu etapów, wkraczającym w bardzo różne dziedziny rozwoju i wychowania. Obejmuje on przede wszystkim cały okres przedszkolny, a rozpoczyna się już w wieku trzech lat. [6]

W pracy wychowawczo – dydaktycznej z dziećmi w przedszkolu wyróżniamy dwa etapy kształtowania umiejętności pisania:

  1. Wyrabianie gotowości do pisania.
  2. Wprowadzenie elementarnej umiejętności pisania.

Oba te etapy różnią się znacznie między sobą, przede wszystkim zakresem działalności dzieci. Mimo tych różnic wzajemnie się warunkują i stanowią integralną całość.

                        W zakresie pisania w przedszkolu eksponujemy działania mające na celu wyrabianie gotowości dzieci do nauki pisania. Dotyczą one:

1.    rozwijanie u dzieci sprawności psychoruchowej

  • orientacji w przestrzeni,
  • rozpoznawanie kierunków ,
  • usprawnianie ręki prawej i lewej,
  • rozwijanie pamięci ruchowej,
  • kształtowanie koordynacji wzrokowo _ ruchowej.

 2. rozwijanie sprawności manualnej poprzez ich działalność plastyczno-   konstrukcyjną

  • techniki przestrzenne,
  • techniki płaskie,
  • zabawy ruchowo_ graficzne,
  • zabawy i zajęcia graficzne.

 3. zapoznanie z symbolami graficznymi i wprowadzenie prób pisania

Proces pisania to skomplikowane i długotrwałe czynności. Realizację tych etapów zaczynamy w grupie dzieci trzy letnich i kontynuujemy na coraz to wyższym poziomie, dołączając nowe elementy w kolejnych grupach wiekowych.

 

II       Wyrabianie gotowości dziecka do nauki pisania. 

         2.1.  Rozwijanie sprawności psychoruchowej

 Orientacja w przestrzeni – rozpoznawanie kierunków

Opanowanie umiejętności odróżniania i kreślenia liter jest ściśle związane z   pojmowaniem kierunków i umiejętnością zastosowania ich w praktyce. Wynika stąd, że warunkiem nabywania umiejętności pisania jest dobra orientacja przestrzenna. Rozumienie kierunków związane jest niepodzielnie z własnym ciałem i przestrzenią, w której się poruszamy. Zależność ta musi być wypróbowana w osobistym doświadczeniu dziecka. Informacje o kierunkach czerpie ono przez sam fakt poruszania się (własnym ciałem) w przestrzeni, działania w niej, zmiany pozycji, a także z wewnętrznego odczuwania własnych ruchów.[7] Pierwszym takim doświadczeniem jest odczuwanie przez dziecko kierunku wprost oraz prawej i lewej strony w odniesieniu do swego ciała.[...]. Informacje o kierunkach w przestrzeni czerpie więc dziecko z zewnętrznych, kinestetycznych odczuć własnych ruchów. Rozróżnianie prawej i lewej strony jest początkiem ustalania się lateralizacji, czyli funkcjonalnej asymetrii ciała, która przejawia się najczęściej przewagą prawej strony nad lewą. Lateralizacja, czyli mówiąc inaczej stronność, określa sprawniejsze działanie nie tylko jednej z rąk, ale także nogi i oka. Bywają również wypadki przewagi lewostronnej lub stronności skrzyżowanej, np. kiedy mamy do czynienia z przypadkiem leworęczności przy równoczesnej prawooczności i prawonożności. Takie sytuacje wymagają specjalnej opieki wychowawczej.[8]

            W początkowej fazie wieku przedszkolnego dzieci pojmują kierunki tylko w zależności od swojej pozycji. Nie jest dla nich zupełnie zrozumiałe, gdy nauczycielka słownie określa prawą rękę i znajduje się na przeciw siedzącej grupy. Dla tych dzieci jest to ręka lewa, gdyż znajduje się po lewej stronie ich ciała. Musimy pamiętać, że jeżeli chcemy wytłumaczyć 3 – latkowi, że łyżkę trzyma się w ręce prawej, to takiego pokazu należy dokonać w lewej pozycji, aby była zgodna z pozycją dziecka.

                  W pierwszym etapie zaznajamiania się z kierunkami w przestrzeni dziecko nie odkrywa jeszcze żadnych związków położenia przedmiotów wobec siebie wzajemnie. Przykładami tego zjawiska są rysunki 3- latków, na którym każda rzecz przedstawiona jest w innym kierunku – zależnie od zmiany pozycji dziecka przy rysowaniu, przesunięcia kartki. W rysunkach tych brak wspólnej podstawy dla rysowanych przedmiotów. Każdy z nich występuje jako całość sama w sobie, niezależna przestrzennie od innych. To samo zjawisko obserwujemy podczas zabawy klockami. Każda kolejna budowla konstruowana jest przez dziecko jedynie w odniesieniu do jego własnej pozycji, bez związku z poprzednią. Jest to okres tzw. „przestrzeni subiektywnej.”[9]

W następnym etapie rozwoju orientacji przestrzennej dzieci potrafią spostrzegać zależności położenia i kierunku między przedmiotami. „W ich konstrukcjach i rysunkach pojawia się nowy porządek: umieszczają przedmioty w szeregu, obok siebie, a następnie próbują przedstawić je w pozycjach bocznych, przeciwstawnych, uwzględniają różnice odległości między nimi, rozmieszczają je bliżej i dalej, jeśli wymaga tego akcja rysunku.[10]

Dopiero w trzeciej fazie rozwoju zaczyna się dziecko posługiwać pełnym schematem utrwalonych kierunków. W tym okresie zaczyna pojmować strukturę przestrzeni, rozumie określenia przyimków (za, przed, nad, pod itp.) i przysłówków (z przodu, z tyłu, w górze, na dole, bliżej, dalej itp.).[11]

W pracy wychowawczo – dydaktycznej w przedszkolu pracując nad wyrabianiem schematu ciała u dziecka należy pamiętać, że szczególne znaczenie mają wszelkie zabawy , gry i ćwiczenia równowagi. Takie ćwiczenie wymaga od dziecka kontroli własnej postawy. Podczas przejścia przez wąską powierzchnię (ławeczka gimnastyczna, wyznaczona kredą ścieżka dla najmłodszych) – każde pochylenie ciała w lewą czy prawą stronę powoduje zboczenie z wyznaczonej drogi. Ćwiczenia te pobudzają dziecka wewnętrzną, kinestetyczną uwagę.

Następna grupa zabaw i ćwiczeń, która jest bardzo ważna w poznawaniu schematu ciała, to ćwiczenia kształtujące tułowia, a szczególnie skłony w bok i skręty.

 Ważnym krokiem na drodze opanowywania kierunków własnym ciałem jest skomplikowana forma chodów kombinowanych:

  • linią zygzakowatą, gdzie kierunek w prawo i w lewo zmienia się rytmicznie, a ruch dziecka wymaga powtarzającego się hamowania i zwrotów całego ciała raz w prawo, raz w lewo,
  • chodzenie w ślimaka, czyli spiralą, z zataczaniem coraz to większych kręgów w jednym kierunku i z następnym powrotem do punktu wyjścia po tej samej linii, lecz ze zmianą kierunku na odwrotny.[12]

Dla najmłodszych dzieci, możemy rysować na ziemi linie, po których będą się poruszać. Dzieci wykonują takie ćwiczenia:

  • bieg, bieg slalomem z omijaniem raz z prawa, raz z lewa, rozstawionych chorągiewek,
  • chodzenie w ósemkę, które polega na zmianie kierunków przy zachowaniu ruchu ciągłego, bez hamowania przy zwrotach ciała,
  • chodzenie tyłem po prostej i zygzakiem.[13]

Orientacji w przestrzeni sprzyjają także zabawy związane z percepcją słuchową, takie jak: Skąd głos dochodzi, W chowanego – z umownym sygnałem głosowym, wskazującym, w jakim kierunku szukać chowających się.[14]

Podsumowując można więc powiedzieć, że pierwotną i najbardziej bezpośrednią informację o przestrzeni osiągamy przez ruch, ale najefektywniej oceniamy przestrzeń za pomocą wzroku i słuchu. 

 Usprawnianie ręki prawej i lewej

            Równolegle do zabaw i ćwiczeń, które uczą dzieci rozpoznawać kierunki w przestrzeni, należy pilnie pracować nad sprawnością rąk dziecka oraz różnicowaniem czynności ręki prawej i lewej. Najbardziej naturalnym sposobem osiągania takiej sprawności są wszelkie czynności samoobsługowe, zabawy polegające na manipulowaniu przedmiotami, zajęcia plastyczno – konstrukcyjne, różnorodne prace ręczne o charakterze użytkowym.[15]

Ćwiczeniu sprawności rąk służą zabawy ruchowe takie jak: rzucanie, toczenie, rzucanie i chwytanie piłek różnej wielkości. Należy przy tym pamiętać, aby dzieci rzucały w przód i do góry, na zmianę prawą i lewą ręką.

 W celu usprawniania obu rąk równocześnie i różnicowania kierunku ruchu każdej z nich można dawać dzieciom zadania polegające na rysowaniu w powietrzu określonych form jednocześnie obiema rękami, np. rysujemy dwa takie same okienka – kwadraty, albo dwa ślimaki – spirale, płynne koliste.[16]

Rozwijanie pamięci ruchowej

Wyrabiając orientację dziecka w kierunkach przestrzennych i dostosowaniu do nich pozycji własnego ciała, a rąk w szczególności, staramy się równolegle wyrabiać i utrwalać pamięć ruchową dziecka, tzn. zachowanie w wyobraźni pewnych obrazów ruchowych, które nabierają znaczenia ruchowych schematów i ich zespołów.[17]

W wytwarzaniu i rozwijaniu pamięci ruchowej sprzyjają zagadki ruchowe, które oparte są na wyobrażeniach znanych dzieciom przedmiotów. Polegają na „rysowaniu” palcami lub dłonią w powietrzu i zgadywaniem przez pozostałe dzieci nakreślonego ruchem przedmiotu.

 W rozwijaniu pamięci ruchowej służą również zabawy, podczas których dzieci imitują ruchem różne czynności.

 Kształtowanie koordynacji wzrokowo – ruchowej

Niezbędna sprawność, która jest potrzebna do nauki pisania to dobra koordynacja ruchowo – wzrokowa.

Koordynacja ruchowa obejmuje zarówno harmonijną współpracę różnych grup mięśniowych w trakcie wykonywania różnych czynności, jak i momenty zwalniania napięć mięśniowych i całkowitego wyłączenia ruchów, m. in. ruchów zbędnych w danej czynności.[18]

Inną bardzo ważną cechą motoryczności, która ma ogromne znaczenie w procesie przygotowania do nauki pisania, jest zręczność, czyli inaczej stopień podporządkowania ruchowego oka do ręki,  wzroku do czynności rąk.[19]

Nad zwinnością i zręcznością dzieci pracujemy w przedszkolu za pomocą metod zabawowo – naśladowczych i zadaniowych. Podczas zabaw i ćwiczeń nie może jednak zabraknąć samodzielnych doświadczeń ruchowych dzieci, a więc takich zabaw, podczas których ćwiczą one wszechstronne ruchy wcześniej poznane.

2.2.   Rozwijanie sprawności manualnej poprzez działalność plastyczno –     konstrukcyjną

Sprawność manualna dziecka jest bardzo ważnym czynnikiem przygotowującym do podjęcia nauki pisania.

 Graficzne odwzorowanie liter wymaga dużej sprawności ręki, przede wszystkim zaś kiści i 3 palców: wielkiego, wskazującego i środkowego. Zdaniem T. Wróbla, ruchy pisarskie mają dwojaki charakter.

Składają się na nie: 1) ruch podbiegający, w wyniku którego powstają linie proste i pętle; ruch ten kształtuje profil litery i przebiega w płaszczyźnie pionowej, 2) ruch postępujący, dzięki któremu piszemy litery obok siebie w wyrazie, a więc w płaszczyźnie poziomej.[20]

Ruchy poziome, postępujące, wymagają nie tylko udziału palców, ale także przedramienia i łokcia. Kreślenie linii włoskowatych umożliwiają mięśnie wyprostne i śródkostne palców, zaś linii grubych – zginacze palców. Przy pisaniu liter wielkich zaangażowane są ponadto zginacze nadgarstka.[21] Czynność pisania angażuje więc całą rękę dziecka.

Niezbędną do pisania sprawność manualną osiąga dziecko poprzez wykonywanie różnych działań, a w szczególności przez prace plastyczno – konstrukcyjne, które angażują drobne ruchy palców.

 Działalność plastyczno – konstrukcyjna dzieci, przygotowująca do nauki pisania spełnia różnorodne funkcje: przyczynia się do rozwoju spostrzeżeń i wyobrażeń, ułatwia widzenie i porównywanie przedmiotów, ujmowanie różnic i podobieństw.

 W twórczości plastyczno – konstrukcyjnej można dokonać podziału na techniki o charakterze płaskim i przestrzennym.

 Techniki przestrzenne

Techniki przestrzenne- zawierają w sobie element konstrukcji- tworzenia całości z części, łączenia wielu elementów w jedność.[22]

Konstruowanie wprowadza dziecko w tajniki analizy budowy przedmiotów i stosunków współzależności między nimi i otaczającą przestrzenią.[23]

Bardzo ważną cechą konstruowania jest równoczesne zaangażowanie obydwu rąk, czyli stała możliwość usprawniania i wzmacniania lewej ręki. Dlatego też konstruowanie ma ogromne znaczenie w pracy z dziećmi, które przejawiają cechy leworęczności.

Układanie – to najłatwiejsza technika plastyczno – konstrukcyjna. Stosowana jest ona wśród dzieci najmłodszych (a następnie na różnym poziomie trudności, we wszystkich grupach wiekowych). W układaniu dziecko posługuje się gotowymi elementami, które grupuje, klasyfikuje. Podczas tej działalności poznaje ono wszelkie cechy fizyczne przedmiotów.

 Budowanie i konstruowanie z gotowych elementów uczy dzieci operowania trójwymiarowymi figurami w przestrzeni.

Wycinanie stwarza warunki zarówno płaskiego, jak i przestrzennego formowania materiału. Z tego też względu odgrywa ważną rolę w umysłowym oraz manualnym rozwijaniu możliwości dziecka między 3 a7 rokiem życia. Jest jedną z trudniejszych technicznie rodzajów plastycznego działania dziecka.[24]

Podczas wycinania, oprócz przedramienia, dłoni i palców, szczególnie czynne są stawy nadgarstka. One umożliwiają ruchy boczne ręki, czyli odwodzenie i przywodzenie, a także jej zginanie i prostowanie oraz ruchy skrętne.[25]

Lepienie jest jedną z podstawowych technik usprawniających ręce. Ma ogromne znaczenie dla przyszłej nauki pisania, bowiem wzmacnia siłę działania mięśni całej dłoni i palców. Lepienie to typowa gimnastyka rąk dziecka. Majstrowanie służy szczególnie rozwijaniu orientacji przestrzennej i kształtowaniu pojęcia stosunków. W majstrowaniu dzieci mają do czynienia zarówno z materiałem przemysłowym (pudełka, drut, sznurki, guziki itp.), jak z tworzywem przyrodniczym. Jest techniką różnorodną i pobudzającą zarówno procesy poznawcze jak i manualne, analizę i syntezę myślenia.[26]

Wycinanie, lepienie i majstrowanie z różnorodnych materiałów wprowadzamy do zabaw i zajęć równolegle z układaniem, budowaniem i konstruowaniem. Udostępniamy więc stosowne materiały i narzędzia w codziennej dowolnej działalności.

Techniki płaskie

 Do technik płaskich zaliczamy przede wszystkim rysunek, malowanie jak również wydzieranie, stemplowanie i wyszywanie.

 Rysunek pozwala z łatwością odzwierciedlić szczegóły, pojedyncze motywy. Jest jedną z technik, która rozwija w sposób szczególny spostrzeganie i myślenie dzieci, ponieważ samo narzędzie skłania do analizowania ruchem wyobrażeń rzeczywistości, które dziecko próbuje przedstawić.[27]

Malowanie wyzwala ruchy powolne, płynne szersze i swobodniejsze niż rysowanie. Nie wymaga napięcia mięśni, ani też nacisku narzędzia, tak jak to ma miejsce podczas rysowania ołówkiem.

 Ze względu na rodzaj ruchów i pracy mięśni różnych partii ramienia i ręki, technika malowania ma dla przyszłej nauki pisania ogromny wpływ.

 Wydzieranie – to bezpośredni kontakt tworzywa z rękami. Sprzyja ono swobodzie ruchowej, niweluje obawę przed jakimkolwiek niepowodzeniem. Podczas wydzierania dochodzi do dużej wrażliwości czuciowej opuszków palców, do sprawnej współpracy między nimi. Ma to w przyszłości istotne znaczenie dla prawidłowego posługiwania się długopisem czy piórem.

 Stemplowanie ma wiele wspólnego z malowaniem, gdyż stwarza możliwości doboru barw w kompozycjach. Technikę tę wykorzystuje się w rozwijaniu twórczości dekoracyjnej dzieci.

Wyszywanie – to najbardziej użyteczna technika w procesie przygotowania do pisania, angażuje bowiem do pracy te stawy i mięśnie, które są czynne podczas pisania. Stwarza ona zarazem wiele atrakcyjnych form wytwarzania użytecznych przedmiotów (zakładki do książki, poduszeczki do igły, serwetki).

 Zabawy ruchowo graficzne

W przygotowaniu do nauki pisania jednym z najistotniejszych zadań jest pomóc dziecku w wytwarzaniu ruchowych wyobrażeń powstawania kształtów graficznych, które ułatwiają dokonywanie prawidłowego odwzorowywania wyrazów   i liter. W tym celu wykorzystujemy różne zabawy i ćwiczenia ruchowe. Do tego doskonale nadają się zagadki ruchowe, które po odgadnięciu przenosimy z ruchowego obrazu na papier.

 Zabawy i zajęcia graficzne

Zabawy ruchowe i ruchowo graficzne poprzedzają następny etap zajęć i zabaw o charakterze czysto graficznym. Trening, który uzyskały dzieci w czasie wyczuwania kierunku, rytmu i tempa ruchów własnym ciałem, w czasie obserwowania ich i następującego po tym rysowania pozwala na wprowadzenie bezpośredniego rysunku graficznego, który wyraża ruch na podstawie jego wyobrażenia.[28]

Zadanie, jakie można przeprowadzić w tym zakresie to np. .Rysowanie planu ogródka – zadaniem dzieci jest rozplanowanie na kartce poszczególnych części ogródka poprzez zaznaczenie odpowiednim kształtem i kolorem linii brzeżnej części składowych, ich wzajemnego położenia, przeznaczenia poszczególnych grządek.[29]

 

Bibliografia

Cackowska M., Nauka czytania i pisania w klasach przedszkolnych, WSiP, Warszawa 1984.

Dmochowska M., Zanim dziecko zacznie pisać, PZWS, Warszawa 1973.

Dunin M- Wąsowicz., Vademecum nauczyciela sześciolatków, WSiP, Warszawa 1977.

Nell C. Kephart., Dziecko opóźnione w nauce szkolnej, PWN, 1970.

Radwiłowiczowa M., Początkowa nauka pisania, Nk, Warszawa 1972.

Tyszkowa M., Aktywność i działalność dzieci i młodzieży, WSiP, Warszawa 1984.

Wróbel T., Nauczanie i doskonalenie pisma, PZWS, Warszawa 1963.

Wróbel T., Pismo i pisanie w nauczaniu początkowym, WSiP, Warszawa 1979. 



[1] M. Tyszkowa,  Aktywność i działalność dzieci i młodzieży.  WSiP Warszawa 1977, s. 134.

[2] M. Radwiłowiczowa, Początkowa nauka pisania.  NK Warszawa 1972 s. 15.

[3] T. Wróbel, Pismo i pisanie w nauczaniu początkowym . WSiP  Warszawa 1979, s. 47.

[4] M. Cackowska, Nauka czytania i pisania w klasach przedszkolnych.  WSiP Warszawa 1984, s. 11.

[5]M. Dmochowska, Zanim dziecko zacznie pisać.  PZWS Warszawa 1973, s. 8.

[6] M. Dmochowska,  Zanim dziecko zacznie pisać. PZWS Warszawa  1973, s. 6.

 

[7] M. Dunin – Wąsowicz, Vademecum nauczyciela sześciolatków. WSiP Warszawa 1977, s. 255.

[8] M. Dmochowska, Zanim dziecko zacznie pisać.  PZWS Warszawa 1973, s. 33.

[9] Newell C. Kephart, Dziecko opóźnione w nauce szkolnej. PWN, 1970, s. 60.

[10] M. Dmochowska, Zanim dziecko zacznie pisać. PZWS Warszawa 1973, s. 35.

[11] Tamże, s. 36.

[12] Tamże, s. 38.

[13] Tamże, s. 38.

 

[14] Tamże, s. 39.

[15] M. Dunin – Wąsowicz, Vademecum nauczyciela sześciolatków. WSiP Warszawa 1977, s. 256.

[16] Tamże, s. 257.

[17] Tamże, s. 257.

[18] Tamże, s. 258.

[19] Tamże, s. 258.a

[20] T. Wróbel, Nauczanie i doskonalenie pisma. PZWS Warszawa 1963, s. 11.

[21] M. Radwiłowiczowa, Początkowa nauka pisania. NK Warszawa 1972, s. 53 – 54.

[22] M. Dunin – Wąsowicz, Vademecum nauczyciela sześciolatka. WSiP Warszawa 1977, s. 262.

[23] Tamże, s. 262.

[24] M. Dmochowska, Zanim dziecko zacznie pisać. PZWS Warszawa 1973, s. 120.

[25] Tamże, s. 120.

[26] M. Dunin – Wąsowicz, Wademecum nauczyciela sześciolatków. WSiP Warszawa 1977, s. 264.

[27] M. Dmochowska, Zanim dziecko zacznie pisać. PZWS Warszawa 1973, s. 138.

[28] M. Dunin – Wąsowicz, Wademecum nauczyciela sześciolatków. WSiP Warszawa 1977, s. 275.

[29] Tamże, s. 276.